ANG KULTURA SA JIP

Maituturing na pambansang sasakyan nating mga Pilipino ang jip. Ito ay sa kadahilanang nagkalat sila sa ating mga lansangan, pangunahin man o hindi, at tunay namang isang espektakulo sa paningin at pandinig sa araw-araw. Hari ng ating kakalsadahan ang jip dahil numero unong transportasyong tinatangkilik ng mga Pilipino kung kaya’t masasabing mahalagang bahagi ng kulturang Filipino sa kontemporanyong panahon. Hindi padadaig kahit pa makipaggitgitan, makipagpaligsahan, o hindi kaya’y makipag-unahan sa mga higanteng bus na kapwa pumapasada buong magdamag lalong-lalo na sa mga malalaking syudad sa bansa. Hindi rin sila syempre pahuhuli sa disenyo dahil marami-rami pa rin ngayon ang pumapasadang mga makukulay na jip. Dagdag engganyo kumbaga sa mga pasaherong suki na nila. Isa akong regular na pasahero ng mga jip magmula pa noong ako’y nag-aaral hanggang ngayon na ako’y nagtatrabaho na. Sa tagal-tagal ko nang sumasakay rito ay masasabi kong may pangkalahatang kabatiran na ako ukol sa kultura ng transportasyong ito. Marami-raming karanasan na rin, kapwa nakatutuwa at nakadidismaya, ang maiuugnay ko sa pagsakay sa jip. Marami-rami ring paniniwalang popular na minsan ay totoo at minsan naman ay hindi depende sa sirkumstansya.

Pamana sa akin ng aking metikulosang nanay ang paraan ng pagpili ng sasakyang jip sa araw-araw lalong-lalo na sa umaga na papasok sa trabaho at malaki ang tendensiya na maleyt dahil sa trapikong dulot ng siksikan ng mga sasakyan sa tinatawag nilang rush hour. Sabi niya, wag ko raw sakyan ang mga jip na ang drayber ay matanda dahil siguradong makupad ang pagpapatakbo nito, kung hindi man talagang usad-pagong o para bagang bahagi kayo ng funeral parade. Wag ko rin naman daw sakyan kung sobrang bata ang drayber dahil parang sumakay ka sa rollercoaster kung magkagayon. Drayber na hindi matandang-matanda at hindi rin batang-bata ang dapat ko raw sakyan para swabe ang biyahe. Tantyahin ko lang daw ang edad para makasiguro ako sa bilis ng minamaneho niyang jip. Kaso lamang napagtanto ko na ang hitsura ay hindi sapat na batayan ng edad kung kaya’t masyadong vague ito para sa akin. Sa totoo lang ay hindi ko naman lubusang sinusunod si Mama lalong-lalo na kapag nagmamadali ako. Kung anong jip ang mabungaran ko pagbaba ng traysikel ang una kong sinasakyan mapa-bata o mapa-matanda man ang drayber. Madalas nga’y nakagugulat at nakatutuwa ang mga nasasakyan kong jip dahil magkabaligtad na katotohanan ang sumasambulat sa akin: harurot si manong drayber na ang hitsura’y uugod-ugod na at bakit humahawak pa ng manibela habang iyong binata naman ay mistulang namamasyal sa pagpapatakbo animo’y may tanawing ayaw makaligtaan o malagpasan ng tingin.

Sa bayan ng Novaliches kung saan ako sumasakay papasok sa pinagtatrabahuhang unibersidad ay madalas akong makatagpo ng jip na papuno na. Kasabay ng lalong lumalakas na boses ng mga barker ang pagmamadali kong sumampa sa paalis nang jip. Sa ganitong mga pagkakataon ay madalas na nasa dulo na, iyong katabi na ng drayber, ang pwestong nakalaan sa iyo. Madalas din na ang espasyong iyon, kung kukuwentahin, ay kalahati ng ibabayad mong otso pesos bilang minimum fare. Dahil malapit na akong maleyt kung kaya’t kinakagat ko na rin ang anyaya ng maliit na espasyo kahit pa matagal kong ididikit lamang ang puwitan sa upuan, iyon bang nakasayad lang at talagang mananakit ang binti mo sa pagsalo sa sarili mong bigat, habang hinto-arangkada ang jip dahil sa sala-salabat na trapiko. Minsan pa nga’y magbibiro ang ilang barker at drayber na upong otso (dati ay upong syete) lamang dapat para magkasya ang lahat. Ngunit nakatutuwang isipin na sa kabila ng pagkakaiba ng sukat at laki ng mga taong sumasakay ay ipinipilit ang sampuan sa magkabilang panig ng jip. Maaaring hindi alam ng mga barker at drayber ang pagkakaiba ng ideyal sa reyal, o kanila lamang itong isinasantabi.

Isa pang nakaaaliw na katotohanan sa jip ang kahalagahan ng kooperasyon ng lahat lalong-lalo na sa pag-abot ng pasahe. Depende sa kung saan ka nakaupo kung ikaw ang magiging good samaritan ng kung tutuusin ay isang simpleng gawain lamang ngunit iniiwasan ng marami hangga’t maaari. Maraming taktika ang ilan para makaiwas sa “responsibilidad” tulad ng pagtutulog-tulugan kahit pa halatang-halata na nakapikit lamang ang mga mata, pagtingin sa labas kahit pa halatang todo pihit ang leeg para lang magkaroon ng excuse para hindi mag-abot ng pasahe, pagtetext para abutin na ng iba o ng katabi ang pamasaheng ipinapasa sa kanya, at marami pang ibang paraan basta madedma lamang ang pag-abot ng pasahe. Feeling siguro ng iba ay may konduktor sa jip tulad ng kalakaran sa mga pampubliko at pribadong bus. Ang kailangan nilang mapagtanto ay ang katotohanang sa jip ay maaaring maging konduktor ang lahat. Lahat ay dapat na handang mag-abot ng pasahe. Idagdag pa diyan ang taktika ng ilan na pakikisabay sa pagbabayad ng pasahe, lalo na kung karamihan ay barya at kung marami ang nagbabayad nang sabay-sabay, upang mapagtakpan ang isa pang katotohanan na hindi lahat ay nagbabayad ng tamang pasahe. Hindi pa kasama diyan ang taktika ng ilan na umidlip muna dahil malayo pa naman ang kanilang destinasyon at kasabay ng pagpapalit-palit ng pasahero, ang pag-akyat baba nila, ay tiyak na malaki ang tsansa, lalong-lalo na kung hindi tutok si manong drayber sa kung sino pa ang hindi nakakapagbayad, na malusutan siya ng mga nakikiangkas lamang pala.

 Sa kabuuan, masasabi na isang nakatutuwang eksplorasyong kultural ang pagsakay sa jip. Iba’t ibang uri ng tao, dala-dala ang kanilang mga indibidwal na disposisyon, ang makakasalamuha mo rito. Maliit na grupo ang bumubuo sa jip at ang harapang posisyon ng mga pasahero, maliban sa unahan, ay nagbibigay ng pagkakataon sa mas bukas na interaksyon, lalong-lalo na kung trapik kung saan pamatay-bagot ang pagkukwentuhan ng mga pasahero sa isa’t isa, hindi katulad sa mga bus na limitado ang interaksyon dahil sa posisyon ng mga pasahero at estruktura mismo ng nasabing sasakyan. Isama pa diyan ang mga nakababaliw na pangyayari sa loob ng jip na sigurado akong karamihan sa mga Pilipino ay may maibabahaging kwentong pang-aliw o pang-inis. Ngunit sa pangkalahatan, ang kabuluhan ng jip sa buhay nating mga Pilipino ay hindi lamang sa pagsakay rito bilang pangunahing moda ng transportasyon, kundi sa pagdanas sa kulturang pinasisibol nito sa araw-araw nating pagtangkilik dito.

ISANG ARAW SA MUSEYO

Hindi natin lubusang kilala si Manuel L. Quezon. Madalas ay apat na bagay lamang ang alam  natin tungkol sa kanya. Apat na katotohanang may bigat at dahilan ng pagkakaukit niya sa pambansang gunita. Una, siya ang naging pangulo noong Panahon ng Komonwelt kung saan inihanda ang Pilipinas ng pamahalaang Amerikano sa pagsasariling igagawad nila makalipas ang 10 taong yugtong preparatoryo. Ikalawa, siya ang kinikilalang Ama ng Wikang Pambansa sa kanyang pagtatalaga sa Tagalog bilang batayan ng wikang pambansa. Ikatlo, sa kanya ipinangalan ang itinuturing ngayon na pinakamayamang lungsod sa Pilipinas at isang probinsya sa Timog Katagalugan na lugar din ng kanyang kapanganakan. At ikaapat, nakalimbag ang kanyang mukha sa beynte pesos na tanda ng mataas na pagpapahalaga ng lipunang Pilipino sa kanyang mga kontribusyong pangkasaysayan. Sa kabilang banda, mas masuwerte si Rizal dahil hindi hamak na mas maraming alam ang Pilipino tungkol sa kanya. Ganoon yata talaga kapag pambansang bayani ka, mahigit 100 taon ka nang nahihimbing sa kung saan mang lupalop sa kabilang-buhay ay patuloy pa rin ang pag-uusap ng mga tao tungkol sa ‘yo. Patuloy ka pa ring ipinaliliwanag sa bagong henerasyon ng mga Pilipino dahil ang mga kaisipang pinausbong mo’y natatangi, makahulugan, at may susing halaga kahit pa ilandaang taon na ang lumipas at marami na ang nagbago. Kaantas mo, kung gayon, ang Diyos sa pagka-imortal. Ganito ang kapalaran ng mga personalidad na dinakila sa kasaysayan. Pinananatiling buhay ang kanilang mga alaala sapagkat pinaniniwalaan ng nakararami na mga pirasong mapagbuo sa kaluluwang pambansa ang kanilang mga ambag pangkasaysayan. Tulad ni Rizal, kabilang din sa mga nasa pedestal si Quezon. Tulad ni Rizal, may inihandog na museyo ang mga Pilipino para kay Quezon.

            Katatapos lamang ng malakas na ulan nang tumulak ako papuntang Quezon City Memorial Circle para bisitahin ang maliit nilang museyo roon. Biyernes noon at siyang nag-iisang araw sa linggo na maluwag ang aking iskedyul sa pinagtatrabahuang unibersidad. Mabuti na lamang at natapos na ang pagngingitngit ng langit dahil tiyak na nabasa ako kahit pa ako’y nagdala ng payong. Mabagal ang lakad ko sa underpass patungong QCMC dahil umapaw ang mga daanan ng tubig ulan na naging dahilan ng paglalawa ng ilang bahagi ng underpass. Habang mabagal na binabagtas ang lagusang iyon ay napalingon ako sa mga nakapaskil na plano at proyekto ng kasalukuyang pamunuan ng Lungsod Quezon, kung saan inihahayag nang buong pagmamalaki sa publiko ang pagpapaigting sa modernisasyon ng lungsod. Nakatutuwang isipin na kasabay ng mundo ay nagmamadali rin ang lungsod na ito sa pagtalunton sa landas ng globalisadong pag-unlad. Marami ang gustong magpatangay sa daluyong ng mga mapanlinlang na pagbabagong panlipunan. Marami ang nahihirati sa kinang na pansamantala. Hindi lamang sila ang nababaliw. Buong bansa ang nahuhumaling kung tutuusin.

            Isang malawak na pook pasyalan ang Quezon City Memorial Circle. Patunay lamang ang parkeng ito ng tinatamasang rangya ng lungsod na tinagurian ding City of the Stars. Bukas sa publiko ang parkeng ito kung kaya’t talagang dinaragsa ng mga tao. Magkakapamilya, magkakaklase, magkakabarkada, at magkakasintahan ang karaniwang nagpupunta rito. Maraming gawaing panlipunan ang ginagawa sa parke mula umaga hanggang gabi kung kaya’t maituturing na isa sa mga cultural hub sa National Capital Region ang QCMC. Nasa sentro ng nasabing pook pasyalan ang museyo na naglalaman ng mga gamit at larawan ng dating pangulong Quezon at kanyang pamilya. Walang bayad ang pagpasok dito kundi kusang-loob na donasyong maaaring ihulog sa tabi ng pasukan ng museyo. Para akong nag-time travel sa pagpasok ko. Maaamoy ang kalumaan at ang dala-dala niyong kasaysayan. Mababanaag sa mga larawan, hindi na lamang ang mga emosyong pantao ng mga naroon na hindi na kailanman magagawang lumain ng panahon, kundi maging ang mga pangyayari na nagluwal ng mga ganoong larawan. Mga pangyayaring mapagtaya sa kapalaran ng bayang Pilipino noong mga panahong iyon. Maraming larawan ang nagpakita ng pampublikong buhay ni Quezon bilang isang politiko. Pinakatampok sa akin ang larawang kasama niya si Roosevelt, ang pangulo noon ng Estados Unidos, sa konteksto ng mga negosasyon para sa napipintong ‘paglaya’ ng Pilipinas. Nakangiti roon si Quezon na maaaring mangahulugan ng dalawang bagay. Una, ang galak at nag-uumapaw na kaligayahan sa ‘paggagawad’ ng soberanya ng bansa na kung tutuusin ay hindi dapat ipagpasalamat sa mga Amerikanong nandagit lamang nito sa pagtatapos ng ika-19 na siglo. At ikalawa, ang katotohanang siya ang naging pangunahing pwersa sa isang makasaysayang transisyon na maglalagda ng kanyang pangalan sa kasaysayang Pilipino. Kakaunti ang nagpakita ng kanyang pribadong buhay malayo sa salimuot ng mundo ng politika. Sabagay, hindi mapasusubalian na magmula nang pumalaot si Quezon sa pambansang politika ay kasabay niyang isinuko ang malaking bahagi ng kanyang pribadong buhay. Bahagi ito ng pakikipagtaling-puso o pakikipag-isang dibdib sa bayan. Ang pribado ay nagiging publiko. Ang publiko ay aariing pribado.

            Habang pinagmamasdan ko ang mga piling kagamitan ng pamilya Quezon ay hindi ko maiwasang mamangha sa gara at hitsura ng kanilang mga gamit sa bahay. Ganoon pala kapag buena familia. May arte ang lahat ng bagay. Ultimo kaha ng sigarilyo ay may maluhong disenyo. Ang orasan ay nililok nang masinsin marahil para maging kaaya-aya ang pag-antabay sa oras na isang gawaing nakababagot. Kahit nga ang lalagyan ng mga tala ay yari sa mamahaling balat. Gawa sa garing o ivory ang hawakan ng payong. May patungan pa ang isang plorera at materyal nito’y mamahaling porselana tulad din ng sabitan ng mga singsing. Sa lagay na ito, masasabi na mas namamayani ang kasiningan ng mga bagay-bagay kaysa sa magiging gamit nito sa praktikal na pagtingin. Hindi ganito ang katotohanan sa higit na nakararaming Pilipino na pangunahin ang praktikalidad sapagkat palaging may nosyon na may ‘kabayaran’ ang kasiningan, lalong-lalo na sa pamantayang elitista, na hindi magagawang tumbasan at sapatan ng kakarampot na halaga lamang. Hindi ko maiwasang ihambing ang ganitong pagkamangha sa mga namalas sa loob ng museyo sa damdaming nabubuo sa akin kapag nanonood ng mga palabas sa telebisyon na ang layon ay bisitahin ang naglalakihang mansiyon ng mga makapangyarihang tao sa lipunan. Maihahalintulad sa pagbisita sa museyo ang daloy ng palabas kung saan ipakikita sa sambayanan ang rangya ng kanilang pamumuhay. Sa gabay ng kamera at pagpokus niyon sa mga kagamitan mapagtatanto ang malaking disparidad sa pamumuhay ng mga tumutunghay at tinutunghayan. May angking gayuma ang mga muwebles sa mga matang hindi sanay na makakita ng mga ganoon dulot ng pagkahikahos na hindi maitatangging produkto ng panlipunang reyalidad, kung kaya’t mas tinitignang luho kaysa pangangailangan. Iyon lamang at hindi mo malaman kung ang ganoong mga palabas ay sadya o palihim na nang-iinggit o nagbibigay-inspirasyon lamang sa mga maralitang tagapanood na magsumikap para matamo ang katulad na garbo na kanila lamang nasasapo sa hinagap at pangangarap. Mananalangin sa pagtatapos ng palabas na makaalis sa tinitirhang singliit ng isang kahon ng posporo at makaahon sa pagkakalunod sa sala-salabat na suliranin sa buhay. Ngunit sa matalas na pagguhit muli ng reyalidad mabilis na mapag-iisip na maaaring sa totoo’y nakatunghay na lamang siya palagi sa engganyo ng telebisyong lipos ng maraming pantasya.

            Mabilis kong natapos ang pagta-time travel dahil may kaliitan ang museyo, ngunit napagtanto ko na wala sa laki o liit ng espasyo ang tunay na kabuluhan ng mga lugar na ganito sapagkat lunan ang mga ito ng mga pagpapahalagang historikal na mapagtaya sa tradisyon ng isang bayang kumikilos kasabay ng panahon. Imahen ng pagsisimula ng bansa ang pangunahing tema ng museyo na nakasentro sa mga kontribusyon ni Quezon bilang lider. Kay Quezon man nakabatay ang nasabing museyo, masasabi rin na imahen ng isang panahong pangkasaysayan ang lugar sapagkat tangan ng mga larawan at gamit doon ang kaluluwang kultural sa isang nakaraan nang yugto. Naroon ang mga kagamitang ikinulong na sa isang tiyak na panahon sapagkat lumipas na ang mga taong nagbigay ng silbi at gumamit sa mga ito. Lumipas na rin ang kanilang gamit sapagkat naging obheto na lamang ng pagmamasid ng henerasyong inuukit pa lang ang kasaysayan. Mapatutunayan, kung gayon, sa ganitong pagbisita at pagmamasid ang mga pagbabago na ipinahahayag sa pamamagitan ng mga kagamitan. Hindi na lamang ito usapin ng rangya kundi ng materyal na kultura at pamumuhay sa panahong iyon. Ngunit, sa kabilang banda, hindi pa rin maisasantabi ang katotohanan na ipinakikita rin ng mga museyo tulad ng sa QCMC ang disparidad sa estado ng buhay ng mga tao. Hindi maitatangging mga kilalang tao, silang mga makapangyarihan at may hawak ng malaking bahagdan ng kayamanan sa lipunan, ang nagiging pokus ng marami-rami ring museyo. Hindi ito makikita ng mga hindi aral sa diskurso ng mga uri sa lipunan sapagkat nakikita nila ang mga museyo bilang mga lunang walang politikang dala-dala at basta lamang repositoryong pangkalinangan ng isang henerasyon o bayan.

Sa kabila nito, masasabi pa rin na isang maganda at kapaki-pakinabang na pagtuklas sa kultural na landskeyp sa isang panahong pangkasaysayan ang bawat pagbisita sa museyo. Dahil pinahahalagahan ng tao ang paglingon sa nakaraan kung kaya’t nagiging isang makapangyarihang erya ang mga museyo sa ganitong tunguhin. Nagiging impukan ng mga alaala ang mga museyo sapagkat ang mga alaalang patuloy na ipinaaalala ng mga museyo ay pinakikinabangan ng mga tao sa kanilang layong maglandas ng daan pasulong habang karay-karay ang mga tagubilin ng nakalipas. Papasara na ang museyo nang ako’y lumabas. Nagsisimula na muling pumatak ang ulan. Habang nililingon ko ang paligid ay nakita ko ang isang buhay na kapaligiran ng mga tao. Bigla kong naisip na kung tutuusin ay matagal na akong nasa isang museyo, sapagkat ang lipunan at ang malawak na mundo ay isang malaking museyo ng mga kahulugan at madalas pa nga’y mga kontradiksyong pantao. Isa akong tagapagmasid sa buhay na mga alaala ng mabilis na nalulumang kasalukuyan.