SA KANILANG MGA MATA: Isang Etnograpiya

     Isang nakalulungkot na katotohanan ang matagal nang hidwaan sa pagitan ng mga Kristiyano at mga Muslim sa lipunang Filipino. Nakatala sa mga pahina ng kasaysayan at unang itinampok ng panitikang kolonyal—ang kwentong Florante at Laura ni Francisco Balagtas bilang pinakamatingkad na halimbawa-- ang kahulugan ng pagiging Kristiyano at Muslim sa nagbabagong konteksto ng mga ugnayang panlipunan; mula nang ipunla ng mga Kastila noong ika-16 na dantaon ang binhi ng Kristiyanismo sa kapuluang tatawaging Filipinas hanggang sa dalhin at patuloy na lumaganap ang kaagapay nitong antagonismo sa modernong panahon. Kung tutuusin, masasabi na pandaigdig ang saklaw ng ganitong kalagayang panlipunan sa pagitan ng dalawa sa pinakamahalaga at pinakamalaking pwersang panrelihiyon na patuloy na humuhulma sa kasaysayang kontemporanyo ng daigdig, kung saan hindi nakaliligtaan ng pangmadlang midya na ipamarali sa mundo ang iba’t ibang kuwento na ang pinapaksa ay ang palagiang pakikipagtunggali ng mga mananampalatayang Muslim sa mga pwersang sa tingin nila’y banta sa kanilang kaangkinan bilang isang grupong kultural, at kung paanong ang kaugnay nitong pagtatanggol sa sariling kapakanan ay nalalangkapan ng malalagim na impresyong sosyo-kultural na pumapaslang sa katotohanang kultural ng mga ganoong pagtugon.

            Kaugnay nito, hindi maitatanggi na ang usapin ng paghahasik ng terorismo at ang pinag-iibayo nitong antagonismong panlipunan ang palagiang binibigyaang daan at ipinangangalandakan sa nakatanghod na publiko. Mabuti na lamang at mayroong mga kontra-punto o argumento na nagbibigay balanse sa malalang kalagayan ng mga pagpapakahulugang sosyo-politikal sa ugnayang Muslim-Kristiyano tulad na lamang ng pananaw ng batikang kritiko na si Gore Vidal sa kanyang aklat na Perpetual War for Perpetual Peace (2002), kung saan diumano ay hindi nasusuri nang malaliman ang mga dahilan na maaaring nagtulak at nagtutulak sa mga binansagan at binabansagang ‘terorista’ tulad ni Osama bin Laden upang gawin ang mga bagay na kanilang ginawa at gagawin sa kasalukuyan at sa hinaharap. Kung gayon, masasabi na ang mga persepsyong panlipunan na mayroon tayo’t pinanghahawakan nating totoo’t mapagtaya ukol sa usaping ito’y hinubog ng politika ng disparidad kaugnay ng mga imaheng pangkalinangan na ipinaiintindi sa atin ng midya at kung paanong ang isang panig ay hindi nabibigyang tinig at nagagawaran ng kaukulang halaga na nagsasadlak sa kanila, hindi lamang sa laylayan ng mga pagpapahalagang kultural at pangkahulugan, kundi maging sa pagkakagapos sa mga esteryotipong lubos na mapanira’t lantad ang pagkanegatibo.

            Malaki ang epekto ng ganitong namamayaning kaisipan at ang mga kaakibat nitong impresyon sa naging pagpili ko sa magiging paksa ng aking etnograpiya. Isang malaking hamon para sa akin ang tuklasin ang pananaw ng mga Muslim ukol sa katotohanan ng mga bagay-bagay sapagkat nais kong maunawaan ang mga lohika’t prinsipyo na gumagabay sa uniberso ng kanilang pag-iral, lalong-lalo na sa usapin ng mataas na pagkilala sa sarili, at iugnay ito sa aking mga paniniwala’t pansariling paninindigan bilang isang Kristiyano. Dahil sa antagonismong panlipunan, batid ko ang polarisasyong bumibihag sa katotohanan ng kanilang pag-iral kung kaya’t minabuti kong sila ang gawan ng etnograpiya nang sa ganoon ay masipat ko ang kanilang pagtanaw sa mga usapin at bigyan ng lehitimasyon ang kanilang mga tinig. Ang ganitong ideya ang dala-dala ko nang simulan ang pakikipanayam sa aking tatlong mag-aaral na Muslim sa Quezon City Polytechnic University- San Bartolome Campus kung saan ako nagtuturo. Mabuti na lamang at malapit ang loob nila sa akin kung kaya’t hindi ako lubusang nahirapang lapitan at kausapin sila.

            Bilang Kristiyano, nakita ko na makabuluhang lunsaran ng pag-uusap ang Pasko sapagkat magkakaiba ang mga pagtanaw ukol dito. Hindi man ako aral sa Bibliya ngunit malinaw sa akin ang lohika ng pagdiriwang nito. Samantala, isang malaking palaisipan ang pananaw ng iba lalong-lalo na ng mga Muslim kahit pa sabihin na may salimbayan ang Kristiyanismo at Islam. Sa ganang ito, masasabi na sa kabila ng hiblang nag-uugnay sa dalawang relihiyon ay nananatili ang mga kaibhang nagbibigay sa kanila ng partikularidad at nagtatampok sa kanilang kakanyahan. Iniangkla ko ang katotohanan na isang malaking selebrasyong Kristiyano ang Pasko, ang paggunita sa kapanganakan ng tagapagligtas na si Hesus, at hindi ito ipinagdiriwang ng mga kapatid nating Muslim sapagkat ayon sa kanila ay walang petsang nakatala sa Qur’an na nagsasabing isinilang nga si Eesa sa petsang Disyembre 25.  Kaugnay pa nito ang paniniwalang Islamiko na si Eesa ay hindi Diyos at isa lamang propeta ni Allah kung kaya’t masasabi na ang ganitong mga partikularidad ay makabuluhan sa pagtanaw sa Pasko, bilang isang selebrasyong puspos ng sala-salabat at magkakaibang kahulugan at interpretasyon, sapagkat may tangan itong kapangyarihan na kumukuha ng sustansya sa mga katotohanang relihiyoso. Makabuluhan din sapagkat pangunahin ang konsepto ng Diyos at pagkadiyos dahil pinatutungkulan nito ang isang pwersang mapagtaya sa pag-iral ng uniberso ng mga taong nananampalataya, kung saan ang pagiging ‘tama’ ng mga batayang konseptong panrelihiyon ay mahalaga sa kabuuang konsepto ng komunidad relihiyoso ukol sa pagiging ‘tunay’ ng kanilang pinanghahawakang pananampalataya. Ang ganitong pagkakaiba sa paniniwala na nagbubunga ng mga tunggaliang pangkahulugan ay batid ko bilang mag-aaral ng Antropolohiya, kung kaya’t masasabing may kaunting kaba sa aking dibdib nang magsimula akong magtanong sapagkat alam ko na sa paglalim ng aming pag-uusap ay magiging malaking kahingian ang ‘pagtatanggol’ ko sa lohika ng Pasko bilang isang selebrasyong Kristiyano at isang selebrasyong marapat lamang ipagdiwang; anumang debateng historikal-relihiyoso ang sumibol mula rito sa paglaon.

            Bago ko isagawa ang panayam kina Asmina (17), Noraima (17), at Jasim (16) ay malalim kong inisip kung anong tanong ang magandang maging panimula. Sa panonood ng mga panayam sa telebisyon at sa pakikinig ng mga ito sa radyo ay nakita ko kung gaano kahalaga ang panimulang tanong upang buhayin at bigyang direksyon ang magiging pag-uusap. Nasa harapan ng pinto ng kanilang klasrum kinabukasan ay nangangapa pa rin ako sa kung ano ang unang itatanong. Abala ang buong klase sa pakikipagkuwentuhan sa katabi habang ang iba’y nakatitig lamang sa akin; animo’y sabik na marinig ang aking tinig. Nang magsimula akong magsalita ay unti-unting pumayapa’t nagsanib ang kangina’y hiwa-hiwalay na mundo ng pag-iral. Nagbigay lamang ako ng kaunting paalala at tagubilin, at hinayaan na rin silang lunurin ang kanilang mga sarili sa mga mundong kangina’y pinagsaluhan nila. Bukod sa may kailangan akong isagawang panayam ay naramdaman kong hindi na magiging makabuluhan ang pagtalakay ng kung anumang paksang pampag-aaral dahil lulong na ang karamihan sa hiraya ng Christmas vacation. May kung ano talagang hikayat ang Pasko lalong-lalo na kung ang paligid ay ipinagsisigawan na ito, aking napag-isip-isip.

            Inilapit ko ang aking upuan sa magkakatabing sina Asmina, Noraima, at Jasim. Malugod na ngiti ang ibinati sa akin ng tatlo at hindi naglaon ay nagsimula na ang aming pag-uusap. Kinumusta ko sila at ipinakuwento ang mga karanasan noong bata pa sila kaugnay ng Pasko. Si Asmina ang pinakamakuwento sa tatlo. Ayon sa kanya ay minsan na niyang iniyakan ang hindi pagpayag ng kanyang mga magulang na siya’y sumama sa kanilang Christmas party sa paaralan. May ganito ring sentimyento si Noraima na nakikita ang pagdiriwang ng mga Christmas party bilang pakikibahagi sa kanyang mga kaklase na karamihan ay Kristiyano. Samantala, nanatiling tahimik at nakikinig lamang si Jasim sa masayang pagbabaliktanaw ng dalawa. Habang dumadaloy ang usapan namin ay palihim akong lumilingon kay Jasim at pinagmamasdan ang kanyang mga reaksyon. Hindi ko mawari kung hindi siya panatag sa konsepto ng panayam sa kabuuan, na kung tutuusin nga’y hindi maituturing na ‘estrukturado’ sapagkat mistulang simpleng pakikipagkuwentuhan lamang kung pakikinggan at titingnan ang daloy, o ang kanyang kawalang-kibo at gana, na kung hindi siya tatanungin nang malumanay at direkta ay hindi magkukusang magsalita, ay dulot ng paksang aming pinag-uusapan. Marahil ay napansin at naramdaman ni Asmina ang pagnanais kong makuha ang mga saloobin ni Jasim, sa kabila ng lumalaki kong pangamba na manatili siyang ganoon hanggang sa huli, kung kaya’t bigla niyang nasabi na ganoon lamang talaga ang kaklase at palaging tahimik. Sa kasamaang palad, hindi nagawang bunutin ng ganitong pagsasabi ni Asmina ang tinik sa aking dibdib lalong-lalo na ng malaman ko na si Jasim ay mula sa isang pamilyang konserbatibo. Hindi ko maiwasang isipin na ang pagtingin niya sa Pasko ay isang pagdiriwang na hindi marapat ipagdiwang sapagkat hindi bahagi ng kaalamang Islamiko; lalong-lalo pa sigurong kasuya-suya kung ang mga kapwa Muslim, tulad ng kanyang mga kamag-aral na sina Asmina at Noraima, ay makikibahagi sa selebrasyon na kung tutuusi’y isang pangahas na pagtawid sa mga hangganang itinakda ng kanilang relihiyon. Isama pa diyan ang mataas niyang pagkilala sa relihiyong Islam bilang tunay na relihiyon. Inilipad ako nito sa pag-iisip sa paraan ng pagtuturo ko sa kanilang klase sapagkat maaaring nasasaling ko, kung hindi man lubusang nalalabag, ang kanyang sensibilidad bilang isang mag-aaral at bilang isang Muslim. Nakapag-aalala iyon sapagkat madalas ang mga mag-aaral ay hindi nagsasabi ng kanilang mga saloobin sa kabila ng pagiging bukas mo sa kanila. Ang kaugnay na tanong pa nga diyan ay kung ang pagiging bukas mo sa pagtalakay sa iba’t ibang usapin sa klase ay naglalagay sa ilan sa alangan at tahasang kumukompronta sa kanilang mga pinahahalagahan at pinangangalagaang kaisipan at paniniwala.

            Bilang bahagi ng isang lipunang pinamamayanian ng mga Kristiyano, masasabi ko na ang pagnanais nina Asmina at Noraima na makibahagi sa mga pagdiriwang kaugnay ng Pasko at ang kawalang-interes dito ni Jasim ay manipestasyon ng tunggalian ng tradisyonal at modernong pagtanaw sa mga usaping kultural. Tradisyonal sapagkat may paggiit na panatilihin kung ano ang kinasanayan at moderno sapagkat may pagtanggap sa katotohanan ng malaganap na ugnayan ng mga kultura sa kasalukuyang panahon, at ang salimbayan ng mga elementong kultural mula sa iba’t ibang karanasang sosyo-kultural ay tinatanggap, kung hindi man lubusang-lubusan, dahil bahagi ito ng rasyonal ng reyalidad panlipunan sa kasalukuyan. Kaugnay nito, nakita ko na para kina Asmina at Noraima ang Pasko ay isang selebrasyong pangkomunidad kung saan ang malinaw na hangganan sa pagitan ng pagiging Kristiyano at Muslim ay lumalabo, kung hindi man tuluyan o lubusang naglalaho, kung saan ang pakikibahagi ay maaaring maging punto ng pakikipagkasundo, pakikipag-ugnayan, at pagbuo ng matalik na pakikipagkaibigan sa iba sa ngalan ng espirito ng kagalingang pangkomunidad o panlipunan. Sa ganang ito, masasabi na nakabatay sa pagpapakahulugang ikakabit ng sinuman ang magiging pagtanaw niya sa mga pangyayaring kultural tulad ng Pasko. Sa ganitong lente makikita na pinahihina ng katotohanan ng kahalagahan ng pakikibahagi ang isa pang katotohanan na ang Pasko ay isang selebrasyong Kristiyano sa mga mata nina Asmina at Noraima. Sa kabilang banda, hindi rin maling isipin na ang ganitong ‘transgresyon’ sa mga mata ni Jasim ay isang pagbibigay-daan sa mga mapaminsalang pwersang panlabas na pinaniniwalaan niyang makapagdedestabilisa sa matibay na pundasyon ng kaalaman at katotohanang Islamiko na kanyang pinanghahawakan, lalong-lalo na kung kakamihasnan, sapagkat pinalalabo nitong tuluyan ang hangganang naghihiwalay sa Kristiyanismo at Islam sa usapin ng Pasko. Kahit pa sabihin na sekular ang rasyonal ng pakikibahagi ay hindi maiaalis ang pangamba na kitlin nito ang kahulugang relihiyoso ng hindi pagdiriwang ng Pasko. Kung gayon, marahil ang Pasko at ang esensya ng pakikibahagi sa komunidad na nakikita nina Asmina at Noraima ay hindi mapaghiwalay ni Jasim sapagkat lantad na lantad ang pagkakakilanlang panrelihiyon ng nasabing pakikibahagi dahil nakasandig sa paniniwalang Kristiyano. Sa ganang ito, masasabi ko na marahil ay ganito ang nais ipahiwatig ng mga reaksyon ni Jasim ukol sa aming pag-uusap na ang pagrespeto sa konsepto ng Pasko ay hindi dapat mangahulugan ng pagsailalim sa hiraya nito tulad ng ginagawa ng kanyang mga kamag-aral na sina Asmina at Noraima.

            Hinayaan ko lamang na dumaloy ang pag-uusap naming tatlo sapagkat nangangamba ako na kung bibigyan ko ng tiyak na estruktura ang aming pag-uusap ay may mga saloobing hindi mailalabas at mapakikinggan dahil kikitlin niyon ang dinamismo na siyang nagbibigay sigla at lakas sa anumang uri ng ugnayan. Narating ng aming pag-uusap ang konsepto ng Balik-Islam, ang hindi pagkatanggap sa trabaho ng nakatatandang kapatid ni Noraima, ang kanyang nobyong Kristiyano, ang hindi pagsusuot ng abaya ni Asmina, ang paglalakbay sa Mecca, ang dahilan sa paglaki diumano ng Kaaba at ang itim nitong kulay, ang kalendaryong Islamiko at ang mga pagdiriwang ukol dito, at iba pa. Sa pagkukuwento nila sa mga bagay na ito aking napagtanto ang mayamang repositoryo ng mga kahulugang pantao na mahalagang madukal sapagkat susi sa pag-unawa sa mga ugnayang panlipunan at pangkapangyarihan na kinapapalooban, hindi lamang ng tatlo kong mag-aaral na Muslim, kundi ng buong komunidad Islamiko. Sa kabilang banda, napansin ko rin na may ugnayang pangkapangyarihan ang tatlo sa kanilang pakikipagkuwentuhan sa akin na maaaring mangahulugan ng pagiging tapat o hindi sa inaanibang tradisyong panrelihiyon. Kung may mga detalyeng hindi alam ang dalawang babae ay nagagawa itong ipaliwanag nang maayos, simple, at malinaw ni Jasim. May punto pa ngang nagkaroon ng maliit na argumento ukol sa kasalukuyang taon ayon sa kalendaryong Islamiko na agad namang tinuldukan ni Jasim kasabay ng pagpapaubaya nina Asmina at Noraima sa kaalamang panrelihiyon ng kanilang kaklase. Sa sitwasyong ito makikita ang kahalagahan ng pagkaalam sa mga katotohanang historikal kaugnay ng Islam sapagkat nagpapakita ito ng pagkilala sa sarili bilang tapat na miyembro ng nasabing komunidad relihiyoso. Sa ganang ito, masasabi ko, bilang tagapagmasid, na kahit papaano’y napagtagumpayan ni Jasim na patunayan sa sarili ang kanyang paninindigan bilang Muslim sapagkat ang kanyang naging tugon sa argumento ay hindi na kinuwestiyon ng kanyang dalawang babaeng kaklase. Sa ganang ito, masasabi na ang tiwala na iginawad nina Asmina at Noraima sa kompirmasyon ni Jasim ukol sa isang kaalamang Islamiko ay sapat na upang mangahulugan itong ganito.

            Naging kasiya-siya ang panayam/pakikipagkuwentuhan ko kina Asmina, Noraima, at Jasim. Hindi namin alintana ang maraming sagabal sa komunikasyon sa loob ng klasrum na buhay na buhay ang sigabo’t ingay. Hindi rin namin pansin ang mabilis na takbo ng oras sapagkat ang konsepto ng panayam bilang isang estrukturadong gawain ay nagbagong-bihis upang maging isang masaya at kapaki-pakinabang na kuwentuhan. Napagtanto ko na minsan ay hindi naman lubusang mahalaga na magkaroon ng isang tiyak na tanong na inaasahan mong magpapasimula ng usapan; mas nangingibabaw ang halaga ng pagkabatid sa ideyang nais pag-usapan na habang dumadaloy ang pangunang interaksyon sa pagitan ng mga komunikador ay kusang uusbong ang mga tanong na magbibigay direksyon at lalim sa usapan. Kaugnay nito, naging lubhang napakamakabuluhan at makahulugan ng naging palitan ng mga saloobin at pananaw namin sa isa’t isa. Makabuluhan sapagkat nasagot at masasabing naliwanagan ang aking isipan ukol sa iba’t ibang bagay sa pananaw ng aking mga mag-aaral na Muslim, na ipinapalagay kong nangingibabaw na pananaw din ng iba pang Muslim. Nasilayan ko sa pamamagitan ng kanilang mga tugon ang motibasyong nagpapakilos sa kanila bilang mga aktor sa lipunan na pinangingibabawan ng mga Kristiyano. Kung iaangat sa antas makro, makikita na malaki ang pangangailangan, sa kabuuan, na maisatinig ang kanilang mga saloobin nang sa ganoon ay maimapa ang kanilang posisyon sa mga ugnayang panlipunan at pangkapangyarihan; na itinatampok ng midya gamit ang iba’t ibang pamamaraan at lente na ang karamihan ay nagluluwal ng mga hindi makatarungang perspektiba. Dahil ang kalikasan ng mga ganitong ugnayan ay politisadong-politisado, masasabi na palalayain ng mga ganitong naratibo ang maraming kahulugan upang unti-unting isaayos ang mga gusot na nakaaapekto sa kung paano makisalamuha ang isang grupo sa isa pang grupo. Mula kina Asmina at Noraima, aking napagtanto na ang pakikibagay at pakikibahagi sa lipunan ay hindi nangangahulugan ng paglalaho ng sariling identidad sapagkat ang pakikibagay at pakikibahagi ay hindi pagsailalim at lubusang pagtanggap, ngunit nangangahulugan lamang ng pagkilala sa malalim na kahulugang mayroon ang iba sa mga karanasang pangkultura tulad ng Pasko; na maaari namang magkasamang pagsaluhan at ipagdiwang. Mula kay Jasim, aking napagtanto ang kahalagahan ng pagkakaroon ng matayog na pagpapahalaga sa sariling pagkakakilanlang nakabatay sa relihiyon bilang isa sa mga pwersang panlipunan na gumagabay sa pagiging tao ng isang tao. Sa pagtatapos ng aming kuwentuhan, naitanong ko kina Asmina at Noraima kung maluwag ba sa loob nilang tatanggapin kung sa hinaharap ay nanaisin ng kanilang mga magiging anak na dumalo sa mga pagtitipong kaugnay ng Pasko. Ngumiti sila’t nagbigay ng positibong tugon at hindi ko na tinanong kung bakit sapagkat ang mga karanasang ibinahagi nila sa akin ay sapat na upang makita ko ang sagot na aking hinahanap at inaasahang marinig. Ganoon din naman ang naunawaan ko sa katahimikan ni Jasim.